COVID-19 chủ yếu là một hội chứng hô hấp cấp tính, nhưng nó cũng có thể gây rối loạn chức năng của nhiều cơ quan và hệ thống cơ thể, bao gồm não và hệ thần kinh ngoại biên.
COVID-19 có thể được phân loại là
COVID-19 cấp tính: 4 tuần đầu sau khi khởi phát bệnh
COVID-19 bán cấp tính: Các triệu chứng và các bất thường xuất hiện từ 4 đến 12 tuần sau khi khởi phát COVID-19 cấp tính
COVID-19 mạn tính (hậu COVID-19): Các triệu chứng và các bất thường tồn tại ≥ 12 tuần sau khi khởi phát COVID-19 cấp tính và không được xác định bằng chẩn đoán thay thế
COVID kéo dài là thuật ngữ thường được sử dụng, được định nghĩa rộng rãi là các triệu chứng, dấu hiệu và tình trạng tiếp tục hoặc phát triển ≥ 4 tuần sau giai đoạn nhiễm bệnh ban đầu, thường ở mức độ nhẹ.
Các biểu hiện thần kinh và tâm thần kinh của COVID-19 đã được báo cáo rộng rãi và có thể xảy ra trong giai đoạn cấp tính và/hoặc trong giai đoạn phục hồi, có thể kéo dài.
Sinh lý bệnh của các biểu hiện tâm thần kinh liên quan đến COVID
Giai đoạn cấp tính
SARS-CoV-2, loại coronavirus gây ra COVID-19, xâm nhập vào hành khứu giác. Sự xâm nhập này có thể là nguyên nhân của những thay đổi về mùi và vị; tuy nhiên, không rõ là vi rút có lây nhiễm trực tiếp vào các bộ phận khác của hệ thần kinh trung ương (CNS) hay không.
Các biểu hiện về tâm lý thần kinh của COVID-19 có thể là một hiện tượng thứ phát chứ không phải là kết quả của nhiễm bệnh trực tiếp ở não; các cơ chế khả thi bao gồm
Bệnh não thứ phát do các yếu tố thường gặp trong bệnh nặng và các biến chứng xảy ra khi hồi sức tích cực (ví dụ: giảm oxy máu, các bất thường về điện giải, rối loạn chức năng gan và thận)
Phản ứng miễn dịch do vi rút và khả năng tự miễn dịch
Có thể có một số biến chứng cụ thể đối với COVID, chẳng hạn như tổn thương nội mô mạch máu, trạng thái tăng viêm và/hoặc bệnh đông máu
COVID-19 cấp tính, nặng thường gây giảm oxy máu toàn thân và đôi khi là bệnh não do giảm oxy, có nhiều biểu hiện và di chứng tâm lý thần kinh nổi tiếng, bao gồm suy giảm nhận thức và trí nhớ, thay đổi tính cách và suy giảm khả năng vận động. Đôi khi bệnh não tồn dư vẫn tồn tại, và đôi khi các biểu hiện không bao giờ hết hoàn toàn.
Bất kể nguyên nhân gì, bệnh hiểm nghèo đều khiến bệnh nhân có nguy cơ bị biến chứng tâm thần kinh, bao gồm mê sảng và kích động. Đặc biệt có nguy cơ là những bệnh nhân cao tuổi đang trong khoa hồi sức tích cực (ICU) và những người có bệnh mạch máu não tiềm ẩn, suy tim hoặc tăng huyết áp. Nguy cơ là do các yếu tố phổ biến đối với bệnh hiểm nghèo và cách xử trí trong ICU chứ không phải do các yếu tố cụ thể đối với bệnh tật, bao gồm cả COVID-19. Những yếu tố này bao gồm giảm tưới máu toàn thân, sử dụng kéo dài thuốc an thần và các loại thuốc khác, gián đoạn nhịp sinh học và chu kỳ ngủ-thức, rối loạn chuyển hóa (ví dụ: bất thường về điện giải) và nhiễm trùng huyết. Khi bị loại bỏ khỏi môi trường thông thường và sự hỗ trợ của gia đình và bạn bè của họ, những bệnh nhân cao tuổi, có hoặc không có sa sút trí tuệ rõ rệt, đặc biệt dễ bị tổn thương.
Phản ứng miễn dịch do vi rút và khả năng tự miễn dịch cũng có thể đóng một vai trò trong bệnh sinh COVID-19. Nhiều bệnh nhân bị COVID-19 nặng bị trạng thái tăng viêm với sự gia tăng đột ngột của các cytokine tiền viêm (cơn bão cytokine). Bắt chước phân tử, trong đó kháng nguyên ngoại lai có thể giống với kháng nguyên tự thân, có thể kích hoạt phản ứng tự miễn dịch, một cơ chế tiềm ẩn gây ra các biến chứng tâm lý thần kinh liên quan đến COVID-19.
Các biến chứng cụ thể của COVID-19 có thể liên quan đến một số yếu tố, bao gồm những yếu tố sau:
Tương tác giữa thụ thể men chuyển angiotensin 2 (ACE-II) và SARS-CoV-2: SARS-CoV-2 xâm nhập vào tế bào thông qua tương tác này; quá trình tương tác này được cho là có thể làm tổn thương các tế bào nội mô mạch máu, dẫn đến các vấn đề vi mạch có thể ảnh hưởng đến não. Các thụ thể ACE-II cũng phổ biến ở các tế bào thần kinh ngoại vi và tế bào của hệ thần kinh trung ương.
Những thay đổi ở nhu mô não và ở mạch máu do SARS-CoV-2: Những thay đổi này có thể làm tổn thương các hàng rào máu - não và hàng rào máu - dịch não tủy, dẫn đến viêm các neuron, tế bào nâng đỡ và mạch máu não.
Một trạng thái viêm nặng, toàn thân ảnh hưởng đến nhiều cơ quan, bao gồm cả não: Trạng thái này thường do COVID-19 nặng gây ra.
Tác dụng gây huyết khối của COVID-19: Những tác động này có thể dẫn đến huyết khối mạch máu não và gây đột quỵ do thiếu máu não cục bộ cấp tính.
Giai đoạn mãn tính
Sau khi hồi phục sau khi bị bệnh cấp tính, một số bệnh nhân báo cáo một loạt các triệu chứng tâm lý thần kinh kéo dài hoặc biểu hiện đầu tiên trong nhiều tháng sau lần nhiễm trùng ban đầu (1). Các vấn đề về suy nghĩ, trí nhớ và khả năng tập trung (còn gọi là sương mù não) sau khi bệnh nguy kịch ở bệnh nhân COVID-19 có thể do giảm oxy máu, suy giảm chức năng hoặc rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD). Tuy nhiên, tình trạng sương mù não cũng đã được báo cáo sau khi mắc COVID-19 nhẹ, cho thấy các yếu tố khác cũng có thể góp phần gây ra tình trạng này (2).
Những bệnh nhân từng mắc COVID-19 cũng có nguy cơ bị sa sút trí tuệ cao hơn, bao gồm cả bệnh Alzheimer (3). Viêm thần kinh do SARS-CoV-2 gây ra có thể thúc đẩy hoạt hóa tế bào vi giao, làm suy yếu quá trình sinh thần kinh và dẫn đến mất tế bào thần kinh đệm và chết tế bào thần kinh. Mức độ beta dạng tinh bột ở dịch não tủy, chuỗi nhẹ sợi thần kinh, neurogranin, protein axit sợi thần kinh đệm và tau cũng thay đổi ở những bệnh nhân sau COVID-19 (4).
Tài liệu tham khảo về sinh bệnh học
1. Gonzalez‑Fernandez E and Huang J. Cognitive Aspects of COVID‑19. Curr Neurol Neurosci Rep. 2023;23(9):531–538. doi:10.1007/s11910-023-01286-y
2. Graham EL, Clark JR, Orban ZS, et al. Persistent neurologic symptoms and cognitive dysfunction in non-hospitalized Covid-19 “long haulers.” Ann Clin Transl Neurol. 2021;8(5):1073–1085. doi: 10.1002/acn3.51350
3. Ocampo FF, Holroyd KB. Updates on the neurological manifestations of SARS-CoV-2 infection. Curr Opin Infect Dis. 2025;38(3):234-241. doi:10.1097/QCO.0000000000001110
4. Maliha ST, Fatemi R, Araf Y. COVID-19 and the brain: understanding the pathogenesis and consequences of neurological damage. Mol Biol Rep. 2024;51(1):318. Xuất bản ngày 22 tháng 2 năm 2024. doi:10.1007/s11033-024-09279-x
Các triệu chứng và dấu hiệu của các biểu hiện tâm thần kinh liên quan đến COVID
Các biểu hiện thần kinh được báo cáo ở khoảng 80% số bệnh nhân nhập viện vì COVID-19 trong đại dịch (1). Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu lớn đã báo cáo một tỷ lệ mắc bệnh thần kinh và tâm thần đáng kể trong 6 tháng sau khi nhập viện vì COVID-19, đặc biệt là ở những bệnh nhân mắc bệnh nặng (2). Rối loạn điều hòa thần kinh thực vật (rối loạn thần kinh thực vật, chẳng hạn như hạ huyết áp tư thế đứng) cũng có thể xuất hiện trong COVID-19, phổ biến hơn ở giai đoạn mạn tính.
Các triệu chứng tâm lý thần kinh cấp tính
Các biến chứng thần kinh cấp tính của COVID-19 có thể biểu hiện là các triệu chứng thần kinh không đặc hiệu như nhức đầu, chóng mặt, đau cơ và mệt mỏi. Các triệu chứng đặc hiệu hơn đối với COVID-19 bao gồm mất mùi (mất khứu giác) và vị giác (mất vị giác). Ở những bệnh nhân nguy kịch, tình trạng mê sảng thường xảy ra, gây ra những thay đổi về khả năng chú ý, nhận thức và mức độ ý thức; kích động hoặc buồn ngủ có thể chiếm ưu thế.
Các biến chứng thần kinh không thường xuyên nhưng nặng hơn của COVID-19 có thể bao gồm đột quỵ do thiếu máu não cục bộ cấp tính, xuất huyết nội sọ, viêm màng não, viêm não và co giật. Các bệnh lý thần kinh cơ như hội chứng Guillain-Barré (GBS) đã được báo cáo, nhưng tỷ lệ mắc GBS nói chung trong đại dịch COVID-19 dường như không khác biệt so với tỷ lệ ở lần khám ban đầu. Tuy nhiên, số lượng các bệnh nhiễm trùng khác có thể gây ra những bệnh lý này (ví dụ như cúm) đã giảm trong đại dịch, do đó COVID-19 có thể làm tăng nguy cơ nhiều hơn so với các bệnh nhiễm trùng khác.
Các biến chứng nặng hơn của COVID-19 cấp tính, chẳng hạn như đột quỵ do thiếu máu cục bộ hoặc xuất huyết, tổn thương do hạ oxy-anox, hội chứng bệnh não có thể đảo ngược sau (PRES) và viêm tủy lan tỏa cấp tính, có thể dẫn đến các tổn thương thần kinh kéo dài hoặc vĩnh viễn cần phục hồi chức năng rộng rãi (1). (PRES là một hội chứng lâm sàng-X quang cấp tính hoặc bán cấp được đặc trưng bởi các triệu chứng thần kinh khác nhau, bao gồm đau đầu, thay đổi trạng thái tâm thần, co giật và rối loạn thị giác và bởi một kiểu thay đổi tín hiệu đặc biệt ở vùng chẩm-đỉnh phản ánh phù mạch [thể hiện trên MRI.) Ngoài ra, bệnh cơ ở giai đoạn bệnh nguy kịch cấp tính và bệnh thần kinh ngoại biên do COVID-19 cấp tính hoặc do sử dụng thuốc chẹn thần kinh cơ có thể gây ra các triệu chứng tồn dư kéo dài hàng tuần đến hàng tháng.
Các triệu chứng tâm lý thần kinh mạn tính và sau phục hồi
Trong quá trình hồi phục và là một phần của hội chứng hậu COVID (còn gọi là COVID kéo dài), một số bệnh nhân có các triệu chứng tâm lý thần kinh dai dẳng, bao gồm tình trạng khó chịu mạn tính, đau cơ lan tỏa và giấc ngủ không phục hồi (3).
Suy giảm nhận thức xảy ra có hoặc không có thay đổi, bao gồm sương mù não, có thể biểu hiện thành các vấn đề về khả năng tập trung, trí nhớ, ngôn ngữ tiếp thu và/hoặc chức năng điều hành. Những triệu chứng thần kinh và nhận thức này là đặc điểm chính của bệnh COVID kéo dài và thường ảnh hưởng đáng kể đến các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.
Đau đầu giống như chứng đau nửa đầu (thường không dùng đến thuốc giảm đau truyền thống) và tê và đau nhói cũng rất phổ biến. Mất vị giác và mất khứu giác có thể vẫn tồn tại sau khi các triệu chứng khác hết.
Các triệu chứng rối loạn tâm trạng, chủ yếu là lo lắng và trầm cảm, thường gặp và có nhiều khả năng xảy ra ở những bệnh nhân đang hồi phục sau COVID-19 hơn ở những bệnh nhân đang hồi phục sau bệnh cúm hoặc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp nghiêm trọng khác (2).
Bệnh nhân cũng có tăng nguy cơ mắc PTSD, với những ký ức tái diễn, xâm lấn tái diễn biến cố đó và thường gặp ác mộng; khi xuất hiện, PTSD sẽ làm phức tạp thêm việc chẩn đoán bất kỳ rối loạn tâm trạng và lo âu nào cùng tồn tại (4).
Trong một đánh giá có hệ thống và phân tích tổng hợp, tỷ lệ hiện mắc chung của các triệu chứng tâm lý thần kinh dai dẳng ở những bệnh nhân mắc COVID-19 kéo dài như sau (5):
Rối loạn giấc ngủ: 27,4%
Mệt mỏi: 24.4%
Suy giảm nhận thức khách quan: 20.2%
Lo lắng, 19,1%
PTSD: 15.7%
Suy giảm nhận thức chủ quan: 15,3%
Trầm cảm: 12.9%
Rối loạn khứu giác: 11.4%
Rối loạn vị giác: 7,4%
Đau đầu: 6.6%
Rối loạn cảm giác vận động: 5,5%
Chóng mặt: 2,9%
Tài liệu tham khảo về các dấu hiệu và triệu chứng
1. Liotta EM, Batra A, Clark JR, et al. Frequent neurologic manifestations and encephalopathy-associated morbidity in Covid-19 patients. Ann Clin Transl Neurol. 2020;7(11):2221-2230. doi:10.1002/acn3.51210
2. Taquet M, Geddes JR, Husain M, et al. 6-Month neurological and psychiatric outcomes in 236379 survivors of COVID-19: A retrospective cohort study using electronic health records. Lancet Psychiatry. 2021;8(5):416-427. doi:10.1016/S2215-0366(21)00084-5
3. Graham EL, Clark JR, Orban ZS, et al. Persistent neurologic symptoms and cognitive dysfunction in non-hospitalized Covid-19 “long haulers.” Ann Clin Transl Neurol. 2021;8(5):1073-1085. doi:10.1002/acn3.51350
4. Kubota T, Kuroda N, Sone D. Neuropsychiatric aspects of long COVID: A comprehensive review. Psychiatry Clin Neurosci. 2023;77(2):84-93. doi:10.1111/pcn.13508
5. Badenoch JB, Rengasamy ER, Watson C et al. Persistent neuropsychiatric symptoms after COVID-19: A systematic review and meta-analysis. Brain Commun. 2021;4(1):fcab297. Xuất bản ngày 17 tháng 12 năm 2021. doi:10.1093/braincomms/fcab297
Chẩn đoán các biểu hiện tâm thần kinh liên quan đến COVID
Đánh giá lâm sàng
Kiểm tra các rối loạn gây bệnh khác
Chụp MRI não được chỉ định nếu bệnh nhân có các khiếm khuyết thần kinh khu trú.
Nếu bệnh nhân có các triệu chứng tâm lý thần kinh trong hoặc sau khi mắc COVID cấp tính, cần chụp MRI não và xét nghiệm thích hợp để loại trừ các chẩn đoán khác (ví dụ: bệnh chuyển hóa, nhiễm trùng và bệnh cấu trúc ở hệ thần kinh trung ương, rối loạn tâm thần).
Tiêu chuẩn chẩn đoán các rối loạn tâm trạng cụ thể (ví dụ: rối loạn trầm cảm nặng) và rối loạn lo âu ở bệnh nhân COVID cũng giống như những người khác. Nếu bệnh nhân bị suy giảm nhận thức sau COVID cấp tính, kiểm tra tâm lý thần kinh có thể giúp xác định tình trạng suy giảm nhận thức và đo lường mức độ nặng của các tình trạng này. Các công cụ sàng lọc tiêu chuẩn nên được sử dụng để xác định bệnh nhân lo âu, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ, PTSD, rối loạn thần kinh thực vật và mệt mỏi.
Điều trị các biểu hiện tâm thần kinh liên quan đến COVID
Chăm sóc hỗ trợ
Đôi khi thuốc chống trầm cảm
Đối với hầu hết các di chứng tâm lý thần kinh của COVID-19, chăm sóc hỗ trợ là biện pháp can thiệp chính. Một cách tiếp cận đa ngành toàn diện nhằm quản lý tối ưu các tình trạng bệnh đi kèm ở những bệnh nhân mắc COVID kéo dài là rất quan trọng.
Mặc dù dữ liệu còn hạn chế, việc điều trị trầm cảm liên quan đến COVID-19 bằng thuốc ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) có thể có hiệu quả (1, 2). Vì SSRI và thuốc ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine (SNRI) có đặc tính chống viêm nên người ta đưa ra giả thuyết rằng những loại thuốc này có thể cải thiện tình trạng viêm đi kèm với COVID-19 cũng như rối loạn trầm cảm đi kèm.
Tài liệu tham khảo về điều trị
1. Mazza MG, Palladini M, Poletti S, Benedetti F. Post-COVID-19 Depressive Symptoms: Epidemiology, Pathophysiology, and Pharmacological Treatment. CNS Drugs. 2022;36(7):681-702. doi:10.1007/s40263-022-00931-3
2. Mazza MG, Zanardi R, Palladini M, Rovere-Querini P, Benedetti F. Rapid response to selective serotonin reuptake inhibitors in post-COVID depression. Eur Neuropsychopharmacol. 2022;54:1-6. doi:10.1016/j.euroneuro.2021.09.009
Tiên lượng về các biểu hiện tâm thần kinh liên quan đến COVID
Thời gian và mức độ phục hồi sau các di chứng tâm lý thần kinh của COVID-19 là không rõ ràng. Các nghiên cứu theo thời gian với thời gian theo dõi lâu hơn là cần thiết.
Những điểm chính
Bệnh nhân nhập viện bị COVID-19 có khả năng có các triệu chứng tâm lý thần kinh trong giai đoạn cấp tính và giai đoạn hồi phục.
Trong giai đoạn cấp tính của COVID-19, bệnh nhân bị bệnh nặng có thể bị mê sảng, kích động hoặc buồn ngủ.
Sau khi khỏi COVID-19, nhiều bệnh nhân thông báo họ có các triệu chứng tâm lý thần kinh dai dẳng ("COVID kéo dài"); các triệu chứng này có thể bao gồm rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi, suy giảm trí nhớ và nhận thức, đau đầu, tê và đau nhói hoặc mất khứu giác.
Kiểm tra tâm lý thần kinh có thể hữu ích trong việc xác định các khiếm khuyết về nhận thức và đo lường mức độ nặng của các tình trạng này.
Ở những bệnh nhân có các triệu chứng tâm lý thần kinh cấp tính hoặc đã khỏi bệnh sau COVID-19, hãy loại trừ các chẩn đoán thay thế bằng kiểm tra hình ảnh và xét nghiệm ở phòng thí nghiệm thích hợp.
Điều trị cho bệnh nhân bằng chăm sóc hỗ trợ và thuốc chống trầm cảm khi cần, đồng thời sử dụng phương pháp tiếp cận toàn diện, đa ngành để kiểm soát các tình trạng bệnh đi kèm ở những bệnh nhân mắc COVID kéo dài.
