Mặc dù đôi khi người ta cho rằng thời thơ ấu và tuổi thiếu niên là thời kỳ hạnh phúc vô tư, nhưng có tới 20% số trẻ em và 1 trong 4 đến 5 thanh thiếu niên ở Hoa Kỳ bị chứng rối loạn tâm thần có thể chẩn đoán được gây ra đau khổ và suy giảm chức năng (1, 2). Khi tuổi ngày càng tăng, tỷ lệ hiện hành của rối loạn tâm thần ngày càng tăng. Hơn nữa, 27,9% só thanh thiếu niên Hoa Kỳ từ 13 đến 17 tuổi được báo cáo là đáp ứng các tiêu chuẩn của 2 hoặc nhiều rối loạn (3). Các nghiên cứu theo dõi trẻ em từ khi sinh ra đến khi trưởng thành cho thấy hầu hết các rối loạn sức khỏe tâm thần ở người trưởng thành bắt đầu từ thời thơ ấu và tuổi thiếu niên (4). Các gen liên quan đến rối loạn tâm thần được báo cáo là có biểu hiện cao trong suốt cuộc đời, bắt đầu từ bào thai trong tam cá nguyệt thứ hai và tác động đến các quá trình phát triển thần kinh, điều này có thể giải thích độ tuổi khởi phát sớm (5). Hầu hết các rối loạn này có thể được xem là sự phóng đại hoặc bóp méo các hành vi và cảm xúc thông thường.
Giống như người lớn, trẻ em và thanh thiếu niên khác nhau về tính khí. Một số nhút nhát và kín đáo; những người khác thì cởi mở về mặt xã hội. Một số có phương pháp và thận trọng; những người khác lại bốc đồng và bất cẩn. Việc một đứa trẻ cư xử như một đứa trẻ bình thường hay bị rối loạn tâm thần được xác định bởi sự hiện diện của tình trạng suy yếu và mức độ đau khổ liên quan đến các triệu chứng. Ví dụ, một trẻ nữ 12 tuổi có thể sợ hãi trước viễn cảnh phải đưa ra một cuốn sách báo cáo trước lớp học của mình. Nỗi sợ hãi này sẽ được coi là rối loạn lo âu xã hội chỉ khi nào nỗi sợ hãi của cô ấy đã đủ nghiêm trọng để gây ra những căng thẳng và trốn tránh đáng kể.
Có sự trùng lặp đáng kể giữa các triệu chứng của nhiều rối loạn và những hành vi, cảm xúc khó khăn ở trẻ em không mắc rối loạn tâm thần. Do đó, nhiều chiến lược hữu ích để xử trí các vấn đề hành vi ở trẻ em cũng có thể được sử dụng ở trẻ em bị rối loạn tâm thần. Hơn nữa, việc xử trí thích hợp các vấn đề về hành vi thời thơ ấu có thể làm giảm nguy cơ ở trẻ dễ bị tổn thương về tính khí phát triển thành rối loạn trên lâm sàng. Ngoài ra, điều trị hiệu quả một số rối loạn (ví dụ: lo lắng) trong thời thơ ấu có thể làm giảm nguy cơ rối loạn tâm trạng sau này trong cuộc sống.
Các rối loạn tâm thần phổ biến nhất của thời thơ ấu và thanh thiếu niên thuộc các loại sau:
Rối loạn hành vi phá hoại (ví dụ rối loạn giảm chú ý/tăng động [ADHD], rối loạn cư xử và rối loạn chống đối gây hấn)
Rối loạn phát triển thần kinh
Tâm thần phân liệt và các rối loạn liên quan ít gặp hơn. Hội chứng tăng trương lực ở trẻ em phổ biến hơn so với tâm thần phân liệt ở trẻ em. Nó có thể biểu hiện như một rối loạn tâm thần nhưng thường xảy ra trong các tình trạng bệnh lý (ví dụ: nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa) và thường không được các bác sĩ nhi khoa phát hiện (6).
Tuy nhiên, thường thì, trẻ em và vị thành niên có các triệu chứng và các vấn đề cắt ngang qua ranh giới chẩn đoán. Ví dụ: 15 đến 35% số trẻ em mắc ADHD cũng bị rối loạn lo âu và 12 đến 50% số trẻ đáp ứng các tiêu chuẩn của rối loạn tâm trạng (ví dụ: trầm cảm) (7).
Rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến cả sức khỏe tinh thần và sự phát triển toàn diện ở trẻ. Một số rối loạn này bao gồm
Tài liệu tham khảo chung
1. Merikangas KR, He JP, Burstein M, et al. Lifetime prevalence of mental disorders in US adolescents: Results from the National Comorbidity Study – Adolescent Supplement (NCS-A). J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 49(10):980-989, 2010.
2. Elia J, Pajer K, Prasad R, et al. Electronic health records identify timely trends in childhood mental health conditions. Child Adolesc Psychiatry Ment Health. 2023;17(1):107. Xuất bản ngày 14 tháng 9 năm 2023. doi:10.1186/s13034-023-00650-7
3. Kessler RC, Avenevoli S, McLaughlin KA, et al. Lifetime comorbidity of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey – Replication Adolescent Supplement (NCS-A). Psychol Med. 42(9)1997-2010, 2012.
4. Solmi M, Radua J, Olivola M, et al. Age at onset of mental disorders worldwide: large-scale meta-analysis of 192 epidemiological studies. Mol Psychiatry. 2022;27(1):281-295. doi:10.1038/s41380-021-01161-7
5. Lee PH, Anttila V, Won H, et al. Genome-wide meta-analysis identifies genomic relationships, novel loci, and pleiotropic mechanisms across eight psychiatric disorders. Cell. 2019. doi.org/10.1101/528117
6. Dhossche DM, Wachtel LE. Catatonia is hidden in plain sight among different pediatric disorders: A review article. Pediatr Neurol. 43(5):307-315, 2010. doi: 10.1016/j.pediatrneurol.2010.07.001
7. Gnanavel S, Sharma P, Kaushal P, Hussain S. Attention deficit hyperactivity disorder and comorbidity: A review of literature. World J Clin Cases. 2019;7(17):2420-2426. doi:10.12998/wjcc.v7.i17.2420
Đánh giá các rối loạn tâm thần
Đánh giá các triệu chứng tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên khác với ở người lớn theo những cách quan trọng:
Bối cảnh phát triển (sự phát triển của trẻ theo thời gian và so với các bạn cùng trang lứa) vô cùng quan trọng đối với trẻ em. Những hành vi thường thấy ở trẻ nhỏ có thể là dấu hiệu của một rối loạn tâm thần nếu xuất hiện ở độ tuổi lớn hơn.
Trẻ em tồn tại trong bối cảnh của một hệ thống gia đình, và hệ thống đó có ảnh hưởng sâu sắc đến các triệu chứng và hành vi của chúng; trẻ em không mắc rối loạn tâm thần nhưng sống trong gia đình có bạo lực hoặc rối loạn sử dụng chất gây nghiện có thể biểu hiện bề ngoài như mắc một hoặc nhiều rối loạn tâm thần.
Trẻ em cũng tồn tại trong bối cảnh các yếu tố gây căng thẳng từ môi trường (ví dụ: đại dịch COVID-19, xung đột quân sự). Kết quả là sự gián đoạn của các thói quen quan trọng và cách ly với gia đình, bạn bè đồng lứa, giáo viên và các nhóm văn hóa và tôn giáo có tác động đáng kể, đặc biệt là đối với các nhóm dễ bị tổn thương nhất (1).
Trẻ em thường không có đủ nhận thức và ngôn ngữ cần thiết để mô tả chính xác các triệu chứng của chúng. Do đó, bác sĩ lâm sàng phải dựa rất nhiều vào quan sát trực tiếp được xác nhận bằng quan sát của những người khác, chẳng hạn như cha mẹ, giáo viên hoặc người chăm sóc khác.
Trong nhiều trường hợp, các vấn đề về phát triển và hành vi (ví dụ: tiến bộ kém trong học tập, chậm tiếp thu ngôn ngữ, thiếu kỹ năng xã hội) rất khó phân biệt với các vấn đề do rối loạn tâm thần. Trong những trường hợp như vậy, việc kiểm tra phát triển và thần kinh chính thức nên là một phần của quá trình đánh giá.
Do những yếu tố này, việc đánh giá trẻ em mắc rối loạn tâm thần thường phức tạp hơn so với người trưởng thành và có thể cần đến phương pháp tiếp cận đa ngành bao gồm nhi khoa phát triển, tâm lý học, tâm thần học và di truyền học. Việc phối hợp chăm sóc với bác sĩ chăm sóc ban đầu (ví dụ: bác sĩ nhi khoa hoặc bác sĩ gia đình) là rất cần thiết.
Tài liệu tham khảo về đánh giá
1. Walter HJ, Bukstein OG, Abright AR, et al. Clinical practice guideline for the assessment and treatment of children and adolescents with anxiety disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 59(10):1107-1124, 2020. doi: https://doi.org/10.1016/j.jaac.2020.05.005
